Het belang van het Fries in het verenigingsleven
Friesland heeft een aantal sporten die de provincie typeren. Het verenigingsleven speelt dan ook een verbindende factor als het gaat om de Friese taal en cultuur.
Het is eigenlijk een sport die alleen in Friesland wordt gespeeld: kaatsen. Een kleine bal wordt hier met de handpalm naar het andere team geslagen en die moet de bal terug proberen te slaan. Wanneer dit niet lukt of er een fout wordt gemaakt, krijgt het opslaande team een punt.
Deze eeuwenoude sport is diep gegrond in de Friese cultuur. Logischerwijs staat de Friese taal hier dan ook centraal. Alleen in de sport zijn er al Friese termen, zoals boppeslach en kwea. Ook op andere manieren komt de Friese taal en cultuur terug, vertelt Petra Renema. Zij heeft jaren lang ervaring as bestuurslid binnen verschillende kaatsverenigingen, waaronder die van Dronrijp.
,,Dat komt benammen trochdat keatsers út doarpen komme”, meent ze. Mondeling wordt vooral het Fries gebruikt, maar schriftelijk is het meeste in het Nederlands. Volgens haar mag het nog wel wat zichtbaarder worden.
,,Bygelyks by de klaaikeamer. Dit bart ek al op in oantal fjilden, mar dêr is gjin belied foar. It hinget ek fan it doarp ôf en de minsken fan it bestjoer.”
Ze noemt als voorbeeld het poolstokspringen (fierljeppen) en het skûtsjesilen. ,,Dêr’t it kin, wurdt de Fryske taal brûkt yn sawol it wurd as skrift.”
Dat klopt, zegt Anna Martha van der Mei. Zij is bestuurslid binnen de Frysk Ljeppers Boun (FLB). ,,Frysk is mûnling meast de fiertaal. De skriuwtaal ferskilt per bestjoer en kommisje.”
Geld voor zichtbaarheid
Om het Fries binnen de sport zichtbaarder te maken, krijgt de FLB een groot bedrag van de provincie. ,,Dat makket ek dat we bewuster nei it Frysk sjogge. Sa is der ferline jier yn gearwurking mei de Afûk (Friese taalorganisatie, red.) in slach makke om it Frysk ek sichtber te meitsjen by grutte wedstriden.”
De Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) investeert in het verenigingsleven, omdat het een grote sociale rol heeft binnen de Friese gemeenschap. Niet alleen bij deze typische Friese sporten is dat het geval, maar ook bij andere sporten wordt dat gedaan. Dat is belangrijk, vindt oud-voorzitter Jeannette Ypma van volleybalvereniging ODS in Beetsterzwaag.
,,Eins spilet de Fryske taal en kultuer net in hiele grutte rol binnen de feriening, mar sa’n 80 prosint fan de leden is wol Frysktalich. It is fijn datst yn dyn feriening dyn eigen taal prate kinst.” Bij verenigingen in dorpen om haar heen ziet ze vergelijkbare situaties.
Het bindt leden binnen de club, stelt ze. ,,It is in stikje identiteit, in stikje eigenheid. It is dyn kultuer.”
Het Fries is echter op andere plekken nauwelijks zichtbaar. Dat hoeft ook niet, denkt Ypma. ,,It is net wat dêr’t minsken nei sykje as se nei in feriening geane.” Maar het mag volgens haar wel iets zichtbaarder worden. Bijvoorbeeld op de website of social media. ,,It soe wol in moaie útstraling jaan. Oan de oare kant: je sette wat op de socials om ynformaasje te jaan. It is net úse taak om de taal te stipjen.”
Bij het fierljeppen geldt dat anders, vertelt Van der Mei. ,,Dêr ha we ferline jier op ynstutsen. Wy sjogge ússels as in Fryske kultuersport en dêr heart de taal dus by.” Zo heeft de site van de bond ook een Friestalige versie.
Soms uitdagingen
Een tweede Rijkstaal binnen het verenigingsleven kan ook uitdagingen met zich meebrengen. Een goed voorbeeld daarvan is ODS. Het afgelopen jaar en dit jaar zijn er heel wat nieuwkomers in en rondom het dorp bijgekomen. In het naastgelegen dorp Kortehemmen zitten sinds maart 2025 tweehonderd Oekraïnse vluchtelingen. Daarbij zijn in het eerste kwartaal van 2026 ook nog eens 150 statushouders in Beetsterzwaag zelf bijgekomen.
Vanzelfsprekend willen de meesten een sociaal en werkend leven opbouwen. Dat betekent onder andere dat de volleybalvereniging naar alle waarschijnlijk er een aantal niet-Friese spelers bijkrijgt.
Volgens Ypma maakt dat de Friese cultuur bij de club niet anders. ,,Dat fyn ik in te grut wurd.” Wel denkt ze dat er meer Nederlands gesproken gaat worden, omdat dat de eerste taal is die nieuwkomers wordt aangeleerd. ,,Mar it sil gjin gefolgen ha foar it ferieningslibben.”
Bij het kaatsen en fierljeppen gaan de komst van eventuele nieuwkomers buiten Friesland eveneens geen gevolgen hebben voor de verenigingen. Van der Mei: ,,De driging fan nijkommers is hiel beheind. Dat komt ek trochdat it fierljeppen in hiele lytse sport is. It is minder fanselssprekkend dat in nij persoan in oare taal ôftwinge kin."
,,De sport is net ôfhinklik fan taal”, stelt Renema. ,,Bliuw de lytse sporten tagonklik hâlden foar elkenien. Ik tink dat elke feriening al muoite hat om nije leden te krijen.”
Een onderdeel van het sociale leven in de BFTK, is dat er meer moet worden geïnvesteerd in het Fries bij het verenigingsleven. Oorspronkelijk was het verenigingsleven een omgeving waarin het Fries een zeer stevige positie had. Alhoewel dit nog steeds wel het geval is, lijkt het Fries toch minder gebruikt te worden.
In de BFTK is daarom besloten om in samenwerking met Sport Fryslân sportverenigingen bewust te maken en te ondersteunen om de Friese taal meer te gaan gebruiken.
Friese cultuur bij SC Heerenveen: een traditie in transitie
Een club die zichzelf profileert als dé Friese club van Friesland is SC Heerenveen. Deze club zou juist een boegbeeld moeten zijn voor het gebruik van de Friese taal en cultuur. De cultuur van de club heeft een behoorlijke transitie meegemaakt. Een verhaal over de geschiedenis, het heden en de toekomst van de Friese taal en cultuur bij SC Heerenveen.
Van het Fries volkslied tot Friestalige social-mediaposts: de Friese taal en cultuur zit diep verankerd in het DNA van SC Heerenveen. Zowel binnen als buiten het stadion doet de club haar best om de Friese identiteit terug te laten komen.
Opvallend is dat ondanks de club de Friese cultuur uitstraalt, er onder het personeel en de spelers meer Nederlands dan Fries gesproken wordt. Dit in tegenstelling tot voor de eeuwwisseling. In die tijd was Riemer van der Velde voorzitter van SC Heerenveen. ,,Hast elkenien op kantoar prate Frysk mei-inoar”, vertelt Van der Velde, die voorzitter was van 1983 tot en met 2006. ,,Ek ûnder de spilers en stêf waard geregeld Frysk praat. De spilers moasten op syn minst Nederlânsk of Frysk ferstean kinne. Tsjintwurdich is Ingelsk ferstean al genôch. Dat is spitich.”
Geen regels
Regels voor personeel en spelers van SC Heerenveen voor het gebruik van de Friese taal zijn er niet en zijn er ook nooit geweest. Het wordt niet van de medewerkers verwacht om Fries te kunnen verstaan of te spreken, ook al is dit wel een pré. De voertaal onder spelers en de staf is Nederlands, maar er wordt zo langzamerhand ook steeds meer Engels gesproken. Dit in tegenstelling tot vroeger. ,,Der waard altyd Nederlânsk of Frysk praat troch de trainers. Miskien dat ast no mear Friezen delsette, de taal mear weromkomt”, meent Van der Velde.
Dit komt volgens woordvoerder Marco Heerschop door de verandering in de samenstelling van selectie. De selectie bestaat uit veel verschillende nationaliteiten, waarin niet iedereen het Nederlands vaardig is, maar wel het Engels. Toch wordt er zo nu en dan nog weleens Fries gesproken binnen de club. ,,Drie van de vier keepers zijn Friestalig (Jan Bekkema, Andries Noppert en Bernt Klaverboer, red.), en ook de teammanager is een Fries. Zij praten onderling nog wel Fries met elkaar.”
In de tijd van Van der Velde was dit anders. In de eerste jaren van de erevoorzitter was er zelfs een idee om met een regioteam het tot de eredivisie te schoppen, met enkel spelers uit de regio. In eerste instantie was dit niet de reden om het Fries te behouden. ,,It gie finansjeel net goed”, vertelt Van der Velde. ,,Troch jonges út de regio te heljen, waarden de kontrakten goedkeaper en wiene der gjin húsfestingkosten nedich.” Het plan werd echter na een jaar al van tafel gehaald, omdat het gewenste niveau niet kon worden bereikt. Hierdoor werd ook het gebruik van de Friese taal minder.
'Ik bin absolút grutsk op de Fryske identiteit fan de klup,
mar ik fyn net dat we it fan de dakken hoege te skreauwen'
Fries volkslied naar het stadion
Misschien wel het belangrijkste element van de Friese cultuur in het Abe Lenstra stadion is het Fries volkslied. Voor elke thuiswedstrijd wordt deze luidkeels meegezongen door de supporters van SC Heerenveen en vaak uitgefloten door de bezoekers van het uitspelend team.
Toch is het volkslied pas sinds begin jaren 90 tijdens elke thuiswedstrijd te horen. Daarvoor werd het alleen bij wedstrijden in de nacompetitie gespeeld. ,,Doe't we promovearren, besleaten we it folksliet ek by guon belangrike wedstriden hearre te litten”, vertelt Van der Velde. Dit waren de derby’s tegen FC Groningen en SC Cambuur, maar ook de wedstrijden tegen de traditionele top drie: Ajax, PSV en Feyenoord.
Onder supporters bleek het volkslied een groot succes. ,,Yn dy tiid hawwe we in enkête hâlden oer it Frysk folksliet ûnder supporters fan binnen Fryslân en bûten Fryslân. 98 persint fan de supporters fan binnen Fryslân fûn dat we it folksliet foar elke thúswedstriid spylje moasten. En 100 persint fan de supporters bûten Fryslân fûn dit ek”, weet Van der Velde. Sindsdien is het volkslied voorafgaand elke thuiswedstrijd te horen.
Zichtbaarheid binnen en buiten het stadion
Buiten het stadion straalt de Friese club eveneens haar identiteit uit. Via social media wordt veel in het Fries gecommuniceerd, afhankelijk van de doelgroep en het soort bericht. ,,Dit hebben we ingevoerd sinds de opkomst van social media”, vertelt Heerschop. De reden hiervoor is dat een ruime meerderheid van de supporters Fries is en de club op deze manier wil laten zien dat SC Heerenveen dé club van Friesland is. Regels voor social media heeft de club niet. ,,Dit hangt af van de soort post en voor wie het bedoeld is, maar waar kan doen we het in het Fries.”
In het stadion is het Fries ook zichtbaarder geworden. Naast het Fries volkslied, zijn er verschillende Friese quotes en spreuken te vinden. Van der Velde vindt dit een beetje overdreven. ,,Ik bin absolút grutsk op de Fryske identiteit fan de klup, mar ik fyn net dat we it fan de dakken hoege te skreauwen.”
Een losstaand beleid voor de het gebruik van de Friese taal is er dus niet. Ook worden er geen externe organisaties ingeschakeld om bijvoorbeeld de Friese taal vaardig te maken onder spelers. De club vindt dit niet nodig en tevens heeft het Fries niet de belangrijkste prioriteit. Heerschop: ,,We willen ons vasthouden aan de Friese tradities rondom de club. Dit zorgt voor de verbinding met de club, waardoor supporters naar het stadion blijven komen.”
Riemer van der Velde. Foto: Pro Shots
Het Abe Lenstra Stadion met de bekende pompeblêden op de tribune. Foto: Wikimedia